Financieel Dagblad 12 augustus 2000

Van onze verslaggever Rob Berends

Stel: u gaat als Hercules verkleed naar een gemaskerd bal, een dame wordt op slag verliefd op u en u op haar. Zij blijkt de dochter is uit een rijk bankiersgeslacht. Haar en uw ouders protesteren nog, maar u beiden zet door. U heeft ook nog een droom: de herbouw van uw middel-èéuws familieslot. U schakelt 's lands toparchitect in die u twintig jaar bijstaat in het verwerkelijken van uw droom. Dan staat er uiteindelijk een sprookjeskasteel, middeleeuws in uitstraling, eigentijds qua comfort; bovendien boordevol kunst en met rondom het kasteel een park en een landgoed.

Dit verhaal komt niet uit een kasteelroman, maar vormt de levensgeschiedenis van Etienne baron van Zuylen van Nijevelt van De Haar en Helene de Rothschild. Het gemaskerd bal vond rond 1887 in Parijs plaats. Het sprookjeskasteel, genaamd De Haar, was in 1912 gereed. Het staat onder de rook van Utrecht, temidden van de weilanden in wat Haarzuilens heet. Baron Van Zuylen wilde het grote laatmiddeleeuwse kasteel dat hij als ruïne had geërfd, tot nieuw leven wekken. Als bouwmeester koos hij Pierre J.H. Cuypers, kampioen der neogotiek, gevierd architect van onder andere het Rijksmuseum in Amsterdam. Cuypers reconstrueerde veel van het oude slot, maar nam ook de vrijheid aan eigentijdse gebruikseisen te voldoen en zijn ideale beeld van de middeleeuwen te scheppen. Zo verwijst het interieur in vele gevallen naar de geschiedenis van de familie Van Zuylen en naar het middeleeuwse ridderschapsideaal. Het adellijke echtpaar vulde het kasteel bovendien met talrijke kostbare wandtapijten, kasten, schilderijen en beelden.

Ook het gebied rond het kasteel moest op een bijpassende manier nieuw leven krijgen. Tuin-architect Henri Copijn ontwierp daartoe onder andere een Franse klassieke tuin met een' Grand Canal en barokparterres. Het dorpje Haarzuilens werd ten behoeve van deze aanleg 1,5 km verplaatst. Rondom de formele tuinen, die vanuit het kasteel nog steeds fraaie zichtlijnen vormen, legde Copijn een groot park in landschapsstijl aan. Om daar zelf nog plezier van te hebben, liet de baron zevenduizend volwassen bomen uit de hele provincie Utrecht overbrengen. De aldus met krachtige hand uitgevoerde metamorfose van het weidegebied vormt tot op de dag vandaag een even bizarre als fraaie omgeving die het sprookjeskarakter van het complex nog verhoogt. Een landgoed met pachtboerderijen vormt samen met het kasteel en het park een eenheid van 450 ha.
Zelfs de meest nuchtere bezoekers willen hier kasteelvrouw of kasteelheer zijn, terwijl ik er niet aan moet denken zo'n enorm bezit te hebben', aldus Marie-Louise van Dedem, sinds 1996 directeur van de Stichting Kasteel De Haar, aan wie de huidige baron, Thierry van Zuylen van Nijevelt van De Haar, kleinzoon van de oprichter, het eigendom van kasteel en park heeft overgedragen. Tot op heden voert de baron zelf het beheer en de exploitatie over kasteel, park en landgoed. De inkomsten hieruit, inclusief de entreegelden van de vijftigduizend bezoekers per jaar, voorkomen niet dat hij er jaarlijks op moet toeleggen. Hij heeft vijftien medewerk(st)ers in vaste dienst en werken er zestig vrijwilligers. Rondleidingen door het kasteel en bijzondere evenementen zoals concerten, vormen de aantrekkingskracht voor de duizenden bezoekers.

Marie-Louise van Dedem is door de huidige baron vooral aangezocht om financieringsbronnen te vinden voor de restauratie van het complex. Was dit namelijk lang uit eigen middelen te financieren, sinds beginjaren negentig is duidelijk geworden dat de middeleeuwse droom van de grootvader en een architect te zwaar is voor zijn fundering en daarmee voor de financiële draagkracht van de kleinzoon. Wanneer er niets gebeurt, zal het kasteel rond 2020 ingezakt zijn. Niet alleen de fundering moet nu versterkt worden, maar het kasteel blijkt ook bouwkundig ernstig aangetast. In combinatie met noodzakelijk herstel van interieur van het kasteel, de tuinen en het park is er in totaal fl 62 mm nodig. Aangezien restauratiesubsidies buiten bereik liggen indien er geen verdere financiële garanties zijn voor volledig herstel en het onderhoud daarna, moet de stichting over voldoende eigen middelen beschikken. Honderd procent vrijstelling van btw is al een fiscale steun in de rug gebleken. Bovendien heeft de stichting in oktober 1998 samen met veilinghuis Christie's een veiling gehouden van honderd objecten die niet direct ontworpen waren voor het kasteel. Naast een hoge opbrengst van ? 7 min heeft deze veiling veel publiciteit opgeleverd voor de noden van het kasteel. Daarnaast heeft de stichting gezocht naar andere mogelijkheden om het kasteel, park en landgoed als eenheid te bewaren tussen de oprukkende verstedelijking rond de stad Utrecht in combinatie met een structurele financiële oplossing. Zo gaf zij met steun van verschillende overheden stedenbouwkundige Riek Bakker de opdracht een plan te maken voor het groengebied rondom het kasteel. Bakker, tevens geestelijk moeder van de nabijgelegen Vinex-locatie Leidsche Rijn, stelde begin 1999 voor het landgoed tot een nieuw landschap om te vormen met beperkte nieuwe bebouwing. Het plan was voor de verschillende betrokken partijen te ingrijpend en, zeker voor de stichting, op een veel te lange termijn potentieel rendabel. Het is daarom niet uitgevoerd, maar bleek wel vele ogen te hebben geopend voor het belang van het landgoed en park als groene buffer en recreatiegebied binnen de metropool Utrecht. Dankzij de voormalig topambtenaar in de cultuursector, Jan Jessurun, zijn zeer recent de verschillende partijen tot een overeenkomst gekomen. De Vereniging Natuurmonumenten koopt het landgoed van de baron voor een bedrag van ? 45 min, mede mogelijk gemaakt door het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en de provincie Utrecht. Tegelijkertijd zal zij met behulp van de Postcode Loterij ?40 mm doneren aan stichting Kasteel De Haar. Op zijn beurt schenkt de baron het kasteel en park ter waarde van ? 43 min eveneens aan de stichting. Het interieur wordt in bruikleen gegeven terwijl de familie er traditiegetrouw één maand per jaar mag blijven wonen. De familie Van Zuylen en de vereniging zullen gezamenlijk het bestuur vormen van de stichting. Tot slot zal het ministerie van OC en W met een eerste bedrag van ?10 mln de restauratie ondersteunen. Het actueel belang van een groengebied binnen een verstedelijkte omgeving heeft aldus middelen gegenereerd voor de instandhouding van een honderdjarig sprookjeskasteel.